دستورالعمل اجرایی طرح آموزش زندگی خانواده
مقدمه
با شتاب گرفتن تحولات اجتماعی، نهاد خانواده نیز با تغییرات گسترده‌ای مواجه شده است. از جمله این تغییرات می‌توان به کاهش تعداد فرزندان، افزایش سال‌های تحصیل، افزایش سن ازدواج، رشد سطح تحصیلات زنان، گرایش به اشتغال خارج از خانه و تغییر نقش‌های سنتی زن و مرد اشاره کرد.
در صورت عدم پاسخ مناسب به این تحولات، پیامدهایی همچون افزایش تعارضات خانوادگی، افزایش آمار طلاق، رشد جمعیت فرزندان طلاق و کاهش تمایل به ازدواج قابل پیش‌بینی خواهد بود.
بر اساس شواهد پژوهشی معتبر، خانواده مناسب‌ترین واحد هدف آموزشی در فرآیند توسعه اجتماعی محسوب می‌شود؛ چرا که:
-
آموزش منسجم اعضای خانواده موجب انتقال مؤثر پیام میان نسل‌ها و جنس‌ها و ایجاد فهم مشترک می‌شود.
-
طراحی آموزش‌های مرحله‌ای، امکان تداوم آموزش در سراسر چرخه زندگی را فراهم می‌سازد.
-
جامعه سالم، بر پایه خانواده‌های توانمند و پویا شکل می‌گیرد.
ضرورت اجرای طرح آموزش زندگی خانواده
این طرح با استناد به سه اصل بنیادین زیر طراحی شده است:
-
نیاز جامعه به حمایت در مواجهه با مشکلات اجتماعی
-
اثربخشی آموزش در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی
-
آموزش‌پذیری انسان در سراسر طول عمر
آموزش زندگی خانواده، یک آموزش پیشگیرانه، توانمندساز و پایدار است که با هدف افزایش رضایتمندی و پایداری خانواده‌ها اجرا می‌شود.
محتوای آموزشی طرح آموزش زندگی خانواده
برنامه آموزش زندگی خانواده، محتوای آموزشی خود را در ۱۰ حوزه اصلی سازمان‌دهی کرده است:
1. خانواده در جامعه
درک جایگاه خانواده و ارتباط آن با نهادهای آموزشی، دولتی، مذهبی و شغلی.
2. پویایی‌های درونی خانواده
شناخت نقاط قوت و ضعف خانواده و الگوهای ارتباطی میان اعضا.
3. رشد و تکامل انسان در طول زندگی
شناخت مراحل رشد جسمانی، شناختی، اجتماعی، اخلاقی و شخصیتی در دوره‌های:
-
قبل از تولد
-
کودکی
-
نوجوانی
-
بزرگسالی
-
سالمندی
4. ارتباط جنسی
درک ابعاد فیزیولوژیک، روانی و اجتماعی رشد جنسی با تأکید بر سلامت جنسی و اخلاقی.
اصول بنیادین این آموزش:
-
زندگی جنسی بخشی از طبیعت انسان است.
-
پرهیز از روابط جنسی پیش از ازدواج، زیربنای سلامت روانی و اجتماعی است.
-
اصول اخلاقی، وجدانی و مذهبی نقش تعیین‌کننده دارند.
5. ارتباطات بین‌فردی
تقویت مهارت‌های ارتباطی، صمیمیت، عشق، گفتگو و تعامل سالم با دیگران.
6. مدیریت منابع خانواده
تصمیم‌گیری درباره زمان، پول، انرژی، دارایی‌ها و شبکه‌های اجتماعی.
7. فرزندپروری
شیوه‌های مؤثر تربیت و راهنمایی کودکان و نوجوانان.
8. قانون خانواده و سیاست عمومی
شناخت قوانین و سیاست‌هایی که بر ساختار و کارکرد خانواده اثر می‌گذارند.
9. اخلاقیات
درک نظام ارزش‌ها و توانایی تحلیل مسائل اخلاقی در زندگی خانوادگی.
10. روش‌شناسی آموزش زندگی خانواده
آشنایی با اصول، فلسفه و برنامه‌ریزی آموزش‌های زندگی خانواده.
استراتژی‌های اجرایی برنامه
-
تولید دانش بومی در حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی
-
تدوین بسته‌های آموزشی برای تربیت آموزشگران
-
ایجاد فرصت‌های آموزشی برای زوج‌ها و خانواده‌ها
-
تقویت نگاه مشارکتی در میان سیاست‌گذاران و مجریان
روش‌های آموزشی مورد استفاده
-
اطلاع‌رسانی و افزایش آگاهی
-
تمرین، پرسشنامه و کار عملی
-
آموزش مهارت‌های زندگی
گروه‌های هدف طرح
خانواده‌ها در مراحل مختلف چرخه زندگی:
-
سال‌های ابتدایی پس از ازدواج
-
پس از تولد فرزند
-
دوره میانسالی
-
دوره سالمندی
بسترهای اجرای آموزش زندگی خانواده
-
مراکز آموزش سازمان بهزیستی
-
مراکز مشاوره دولتی و خصوصی
-
سازمان‌های مردم‌نهاد (NGO)
-
آموزش و پرورش و انجمن اولیا و مربیان
-
مراکز بهداشتی وابسته به وزارت بهداشت
-
ادارات، سازمان‌ها و کارخانجات
-
همکاری با صدا و سیما
-
سایر ظرفیت‌های استانی
شیوه‌های آموزشی مورد تأیید طرح
-
آموزش همگانی (کتابچه، پمفلت، محتوای رسانه‌ای و خودیار)
-
جلسات آموزشی حضوری توسط اساتید مجرب
-
روش‌های خلاقانه برای افزایش نشاط و پیوند خانوادگی
-
تمرکز اصلی بر آموزش چهره به چهره در گروه‌های آموزشی با استفاده از بسته‌های تأییدشده
بسته آموزش زندگی خانواده
این بسته بر پایه آموزش گروهی و چهره به چهره طراحی شده است:
-
تعداد شرکت‌کنندگان: ۱۰ تا ۲۰ نفر
-
مخاطب: افراد متأهل (بدون محدودیت مدت ازدواج)
-
مدت جلسات: ۲ ساعت، به‌صورت هفتگی
-
چیدمان: دایره‌ای یا نعلی برای ارتباط مؤثر
-
دوره تربیت آموزشگر (TOT): ۳ تا ۴ روز (۲۴ تا ۳۰ ساعت)
سرفصل‌های آموزشی بسته
فصل اول: ازدواج و خانواده
-
تعریف مفهومی ازدواج و خانواده
-
بررسی کارکردهای خانواده
-
تحلیل علمی و سازگار با فرهنگ خانواده
فصل دوم: مهارت‌های ارتباطی
-
اهمیت گفتگو
-
ویژگی‌های گفتگوی مؤثر
-
تمرین مهارت‌های گفتگوی خانوادگی
فصل سوم: مهارت‌های حل تعارض
-
شناخت تعارض
-
روش‌های سازنده و مخرب حل تعارض
-
مهارت حل تعارض در خانواده
فصل چهارم: نقش‌های جنسیتی
-
شناخت نقش‌های زن و مرد
-
تقسیم قدرت و مسئولیت‌ها
-
نقد باورهای رایج
فصل پنجم: فرزندپروری
-
اصول فرزندپروری مؤثر
-
تأثیر والد شدن بر روابط زوجین
-
بررسی نگرش‌های نادرست رایج
ویژگی‌های آموزشگران آموزش زندگی خانواده
-
حداقل مدرک کارشناسی در علوم رفتاری یا اجتماعی
-
سابقه فعالیت آموزشی و کار گروهی
-
گذراندن دوره TOT و دریافت گواهی معتبر
توجه به فرهنگ بومی و منطقه‌ای
آموزشگران موظف‌اند با شناخت ارزش‌ها، باورها و ویژگی‌های فرهنگی خانواده‌ها، آموزش را متناسب‌سازی کرده و به تولید و توسعه دانش بومی کمک کنند.
انعطاف‌پذیری و آموزش فعال
ایجاد فضای گفتگو، تبادل تجربه، بارش فکری و استفاده از روش‌های مشارکتی، رکن اصلی موفقیت آموزش زندگی خانواده است.
نحوه پرداخت حق‌الزحمه مدرسین (پیشنهادی استاندارد)
-
پرداخت بر اساس ساعت تدریس مصوب
-
تعیین تعرفه بر اساس سطح تخصص و مدرک آموزشگر
-
پرداخت از طریق قرارداد رسمی یا حق‌التدریس
-
امکان تأمین اعتبار از محل بودجه‌های اجتماعی، فرهنگی یا پیشگیری